اعدام در ایران؛ از ابزار قضایی تا سازوکار ایجاد ترس در جامعه
حق حیات بنیادیترین حق انسانی است. تمام حقوق و آزادیهای دیگر زمانی معنا پیدا میکنند که انسان از حق زندگی برخوردار باشد. به همین دلیل، مجازات اعدام همواره یکی از بحثبرانگیزترین موضوعات در حوزه حقوق بشر بوده است. با وجود روند جهانی کاهش یا لغو مجازات اعدام، ایران همچنان در میان کشورهایی قرار دارد که بیشترین تعداد اعدام را در جهان ثبت میکنند.
سال ۲۰۲۵ از منظر حقوق بشر یکی از تاریکترین سالهای تاریخ معاصر ایران بود. بر اساس گزارش سالانه سازمان Amnesty International، مقامات ایرانی دستکم ۲۱۵۹ نفر را در سال ۲۰۲۵ اعدام کردهاند؛ رقمی که بیش از دو برابر سال قبل بوده و بخش عمده افزایش اعدامهای ثبتشده در جهان را به خود اختصاص داده است.
این آمار تنها یک عدد نیست. پشت هر رقم، یک زندگی، یک خانواده و یک جامعه قرار دارد که با پیامدهای عمیق انسانی و اجتماعی این مجازات مواجه شدهاند.
جایگاه ایران در آمار جهانی اعدام
بر اساس گزارش عفو بینالملل، در سال ۲۰۲۵ حداقل ۲۷۰۷ اعدام در جهان ثبت شده است که از این میان، ۲۱۵۹ مورد در ایران انجام شده است. به بیان دیگر، نزدیک به ۸۰ درصد اعدامهای ثبتشده جهان در سال ۲۰۲۵ در ایران صورت گرفته است.
این آمار ایران را در جایگاهی قرار میدهد که از منظر حقوق بشری بسیار نگرانکننده است. در حالی که بیش از ۱۱۰ کشور جهان مجازات اعدام را به طور کامل لغو کردهاند، ایران نه تنها این مجازات را حفظ کرده بلکه دامنه استفاده از آن را نیز گسترش داده است.
برخی گزارشهای مستقل مانند گزارش مشترک «Iran Human Rights» و «Together Against the Death Penalty» تعداد اعدامهای ثبتشده در سال ۲۰۲۵ را حداقل ۱۶۳۹ نفر اعلام کردهاند که همچنان بالاترین رقم ثبتشده در چند دهه اخیر محسوب میشود.
چه کسانی بیشتر در معرض اعدام قرار دارند؟
یکی از مهمترین پرسشها این است که چه افرادی بیش از دیگران در معرض مجازات مرگ قرار میگیرند.
بررسی گزارشهای حقوق بشری نشان میدهد بخش بزرگی از اعدامها مربوط به جرائم مواد مخدر است. بسیاری از محکومان از مناطق محروم، طبقات کمدرآمد و گروههایی هستند که دسترسی محدودی به وکیل مستقل و امکانات دفاعی داشتهاند.
در کنار پروندههای مواد مخدر، اتهامهایی مانند «محاربه» و «فساد فیالارض» نیز نقش مهمی در صدور احکام اعدام دارند. منتقدان میگویند این عناوین حقوقی به دلیل تفسیرپذیری گسترده، زمینه صدور احکام سنگین را فراهم میکنند.
همچنین گزارشها نشان میدهد برخی زندانیان سیاسی، معترضان و افرادی که در پروندههای امنیتی بازداشت شدهاند نیز با خطر صدور یا اجرای حکم اعدام روبهرو هستند.
اعدام و مسئله دادرسی عادلانه
یکی از مهمترین انتقادهای مطرحشده از سوی سازمانهای حقوق بشری، مربوط به روند دادرسی است.
حق برخورداری از وکیل مستقل، حق دسترسی به مدارک پرونده، ممنوعیت شکنجه و حق محاکمه علنی از اصول پذیرفتهشده حقوق بینالملل هستند. با این حال، گزارشهای متعدد به مواردی از اعترافات اجباری، محدودیت دسترسی به وکیل و رسیدگیهای غیرشفاف اشاره کردهاند.
عفو بینالملل در گزارشهای خود بارها هشدار داده است که برخی احکام اعدام پس از روندهایی صادر شدهاند که با معیارهای دادرسی عادلانه فاصله داشتهاند.
زمانی که مجازات غیرقابل بازگشتی مانند اعدام در چنین شرایطی اعمال میشود، نگرانیها درباره احتمال اشتباه قضایی نیز افزایش مییابد.
تأثیر اعدام بر جامعه
مدافعان مجازات اعدام معمولاً استدلال میکنند که این مجازات موجب کاهش جرم میشود. با این حال، بسیاری از پژوهشهای بینالمللی تاکنون نتوانستهاند رابطه قطعی میان افزایش اعدام و کاهش پایدار جرائم را اثبات کنند.
از سوی دیگر، آثار اجتماعی اعدام بسیار گسترده است.
خانوادههای محکومان معمولاً با مشکلات شدید اقتصادی، روانی و اجتماعی مواجه میشوند. کودکان افرادی که اعدام شدهاند اغلب در معرض آسیبهای جدی روحی قرار میگیرند. همچنین فضای عمومی جامعه ممکن است تحت تأثیر گسترش ترس و ناامنی روانی قرار گیرد.
کارشناسان علوم اجتماعی معتقدند زمانی که مجازات مرگ به شکلی گسترده و مستمر اجرا میشود، جامعه به تدریج نسبت به خشونت عادیسازی پیدا میکند و حساسیت عمومی نسبت به حق حیات کاهش مییابد.
واکنش جامعه جهانی
طی سالهای اخیر، سازمانهای بینالمللی، گزارشگران ویژه سازمان ملل و نهادهای حقوق بشری بارها خواستار توقف اعدامها در ایران شدهاند.
عفو بینالملل اعلام کرده است که استفاده گسترده از مجازات مرگ در ایران یکی از عوامل اصلی افزایش جهانی اعدامها در سال ۲۰۲۵ بوده است.
همچنین در گزارشهای اخیر، نگرانیهایی درباره بازداشتهای گسترده، روندهای قضایی شتابزده و استفاده از اعدام در پروندههای سیاسی مطرح شده است.
اعدام زنان؛ بخشی کمتر دیدهشده از بحران
یکی از ابعاد کمتر مورد توجه، اعدام زنان است.
بر اساس گزارشهای منتشر شده، دستکم ۴۸ زن در سال ۲۰۲۵ اعدام شدهاند که بالاترین رقم ثبتشده در حدود دو دهه اخیر محسوب میشود.
هرچند تعداد زنان اعدامشده در مقایسه با مردان کمتر است، اما افزایش این آمار نگرانیهای تازهای درباره وضعیت زنان در نظام قضایی ایران ایجاد کرده است.
بررسی آمارها و گزارشهای سال ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ نشان میدهد مسئله اعدام در ایران صرفاً یک موضوع قضایی نیست؛ بلکه به یکی از مهمترین پروندههای حقوق بشری کشور تبدیل شده است.
صرفنظر از دیدگاههای مختلف درباره مجازات مرگ، واقعیت این است که حجم بالای اعدامها، نگرانیهای جدی درباره حق حیات، دادرسی عادلانه و شفافیت قضایی ایجاد کرده است. آمارهای منتشرشده از سوی نهادهای بینالمللی نشان میدهد ایران در سالهای اخیر سهم بسیار بزرگی از اعدامهای ثبتشده جهان را به خود اختصاص داده است.
برای بسیاری از فعالان حقوق بشر، پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا اعدامها افزایش یافتهاند یا نه؛ بلکه این است که جامعه ایران و جامعه جهانی چگونه میتوانند از حق حیات به عنوان بنیادیترین حق انسانی دفاع کنند.
صدرا مجیب یزدانی
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر