بهاییان در ایران؛ از محرومیت آموزشی تا حذف اقتصادی و اجتماعی یک جامعه
مقدمه
در میان پرونده‌های متعدد نقض حقوق بشر در ایران، وضعیت بهاییان یکی از طولانی‌ترین و مستندترین نمونه‌های تبعیض سازمان‌یافته محسوب می‌شود. برخلاف تصور رایج، مسئله بهاییان تنها محدود به آزادی عبادت یا برگزاری مراسم مذهبی نیست. آنچه در دهه‌های گذشته شکل گرفته، مجموعه‌ای از محدودیت‌های حقوقی، اقتصادی، آموزشی و اجتماعی است که تقریباً تمام ابعاد زندگی این شهروندان را تحت تأثیر قرار داده است.
بسیاری از کارشناسان حقوق بشر معتقدند که سرکوب بهاییان در ایران از حالت برخوردهای پراکنده خارج شده و به یک ساختار پایدار و سازمان‌یافته تبدیل شده است؛ ساختاری که هدف آن محدود کردن حضور بهاییان در عرصه عمومی، اقتصاد، آموزش و فعالیت‌های اجتماعی است. گزارش‌های سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که این روند نه تنها متوقف نشده بلکه در برخی حوزه‌ها تشدید نیز شده است.
بهاییان؛ بزرگ‌ترین جامعه دینی تحت فشار در ایران
جامعه بهایی ایران صدها هزار نفر جمعیت دارد و بزرگ‌ترین جامعه دینی غیرمسلمان کشور محسوب می‌شود. با این حال، پیروان این آیین از بسیاری از حقوقی که سایر شهروندان از آن برخوردارند محروم شده‌اند.
گزارش‌های حقوق بشری نشان می‌دهد که بسیاری از محدودیت‌ها صرفاً به دلیل هویت دینی افراد اعمال می‌شود. در موارد متعدد، بازداشت‌ها، احضارها، محرومیت‌های شغلی و مصادره اموال مستقیماً با باور مذهبی افراد مرتبط بوده است.
دانشگاه؛ دری که برای هزاران جوان بهایی بسته مانده است
یکی از مهم‌ترین ابزارهای فشار علیه بهاییان، محرومیت از تحصیلات عالی است.
طبق اسناد منتشرشده توسط Bahá’í International Community و گزارش‌های اخیر، سیاست محرومیت از آموزش عالی همچنان ادامه دارد. بسیاری از دانشجویان بهایی پس از قبولی در دانشگاه‌ها با موانع اداری مواجه می‌شوند یا پس از مدتی از ادامه تحصیل بازمی‌مانند.
کارشناسان معتقدند محرومیت آموزشی صرفاً یک اقدام اداری نیست؛ زیرا اثر آن تا دهه‌ها بر زندگی افراد باقی می‌ماند.
وقتی یک جوان امکان تحصیل در رشته تخصصی خود را از دست می‌دهد، فرصت اشتغال، درآمد و مشارکت اجتماعی نیز به شدت محدود می‌شود. به همین دلیل بسیاری از فعالان حقوق بشر این سیاست را نوعی «محرومیت نسل‌به‌نسل» توصیف می‌کنند.
اقتصاد؛ میدان جدید فشار بر بهاییان
اگر در دهه‌های گذشته بازداشت و زندان بیشتر مورد توجه رسانه‌ها قرار می‌گرفت، در سال‌های اخیر فشار اقتصادی به یکی از مهم‌ترین ابزارهای محدودسازی تبدیل شده است.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده در سال ۲۰۲۵، ده‌ها واحد صنفی متعلق به بهاییان پلمب شده و بسیاری از صاحبان کسب‌وکار تحت فشارهای اداری و امنیتی قرار گرفته‌اند. در برخی شهرها صاحبان مغازه‌ها پس از احضار و بازجویی با تعطیلی محل کسب خود مواجه شده‌اند.
این سیاست پیامدهای عمیقی دارد.
در بسیاری از خانواده‌های بهایی، کسب‌وکارهای کوچک تنها منبع درآمد محسوب می‌شوند. تعطیلی این مشاغل نه تنها یک فرد بلکه کل خانواده را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
مصادره اموال؛ روندی که شدت گرفته است
یکی از نگران‌کننده‌ترین تحولات سال‌های اخیر، افزایش موارد مصادره اموال و دارایی‌ها بوده است.
طبق گزارش مشترک Human Rights Watch و جامعه جهانی بهایی، تنها در فاصله ژوئن تا نوامبر ۲۰۲۵ بیش از ۷۵۰ مورد اقدام سرکوبگرانه علیه بهاییان ثبت شده است که شامل بازداشت، بازرسی منازل، مصادره اموال و صدور احکام زندان می‌شود. بیش از ۲۰۰ خانه و محل کسب مورد یورش قرار گرفته و بیش از ۱۱۰ نفر بازداشت شده‌اند.
در سال ۲۰۲۶ نیز گزارش‌هایی از توقیف حساب‌های بانکی، ضبط املاک و محدودیت‌های مالی منتشر شده است. برخی خانواده‌ها بدون دریافت توضیح شفاف قانونی متوجه مسدود شدن حساب‌های خود شده‌اند.
زنان بهایی؛ فشار مضاعف
یکی از جنبه‌های کمتر دیده‌شده این پرونده، وضعیت زنان بهایی است.
در سال ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ چندین زن بهایی به احکام زندان طولانی‌مدت محکوم شدند. برخی از این زنان مادران کودکان خردسال بودند و اجرای حکم به جدایی خانواده‌ها منجر شد.
فعالان حقوق بشر معتقدند زنان بهایی در عمل با دو نوع تبعیض همزمان مواجه هستند:
- تبعیض ناشی از جنسیت
- تبعیض ناشی از باور مذهبی
این موضوع باعث شده آسیب‌پذیری آنان بیش از سایر گروه‌ها باشد.
بازداشت‌ها و احکام زندان؛ روندی رو به افزایش
بررسی داده‌های پنج سال اخیر نشان می‌دهد فشارهای قضایی علیه بهاییان همچنان ادامه دارد.
طبق آمار منتشر شده توسط HRANA، در فاصله سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵:
- ۲۸۴ بهایی بازداشت شدند.
- ۲۷۰ نفر احضار شدند.
- ۱۴۷ دادگاه برای شهروندان بهایی تشکیل شد.
- ۱۰۸ مورد اجرای حکم زندان ثبت شد.
- ۱۰۶ مورد محرومیت آموزشی گزارش شد.
- مجموع احکام صادر شده به حدود ۱۵۰۰ سال زندان رسیده است.
این ارقام نشان می‌دهد موضوع تنها چند پرونده پراکنده نیست، بلکه با یک روند مستمر مواجه هستیم.
تغییر روش سرکوب؛ از خشونت مستقیم تا حذف تدریجی
یکی از نکات مهمی که پژوهشگران حقوق بشر در سال‌های اخیر به آن اشاره کرده‌اند، تغییر شیوه برخورد با بهاییان است.
در دهه‌های نخست پس از انقلاب، فشارها بیشتر در قالب بازداشت‌های گسترده و برخوردهای مستقیم دیده می‌شد. اما امروز الگوی غالب تغییر کرده است.
گزارش‌های پژوهشی نشان می‌دهد تمرکز اصلی بر سه حوزه قرار گرفته است:
- محرومیت آموزشی
- فشار اقتصادی
- محدودیت اجتماعی
هدف این سیاست‌ها کاهش تدریجی حضور بهاییان در فضای عمومی جامعه عنوان شده است.
واکنش جامعه جهانی
طی سال‌های اخیر نهادهای بین‌المللی بارها نسبت به وضعیت بهاییان ابراز نگرانی کرده‌اند.
در سال ۲۰۲۶، پارلمان اروپا قطعنامه‌ای در محکومیت تشدید فشارها علیه بهاییان تصویب کرد و خواستار آزادی زندانیان بهایی و پایان دادن به تبعیض‌های ساختاری شد. همچنین بیش از ۱۲۵ نماینده پارلمان‌های اروپایی بیانیه مشترکی در حمایت از زندانیان بهایی منتشر کردند.
همزمان، سازمان‌های بین‌المللی حقوق بشر نسبت به افزایش بازداشت‌ها، ناپدیدسازی‌های اجباری، یورش به منازل و مصادره اموال هشدار داده‌اند.
فراتر از یک مسئله مذهبی
پرونده بهاییان تنها موضوع آزادی دین نیست.
این پرونده به پرسش‌های بنیادی‌تری مربوط می‌شود:
- آیا همه شهروندان باید از فرصت برابر برای تحصیل برخوردار باشند؟
- آیا باور مذهبی می‌تواند مبنای محرومیت اقتصادی باشد؟
- آیا دولت حق دارد یک گروه از شهروندان را از مشارکت کامل در جامعه محروم کند؟
به همین دلیل بسیاری از نهادهای حقوق بشری وضعیت بهاییان را نه صرفاً یک مسئله مذهبی، بلکه یکی از مهم‌ترین پرونده‌های تبعیض ساختاری در ایران می‌دانند.
گزارش‌های سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که فشار بر جامعه بهایی ایران همچنان ادامه دارد و در برخی حوزه‌ها افزایش یافته است. بیش از ۷۵۰ مورد اقدام سرکوبگرانه در چند ماه، صدها بازداشت، احکام طولانی زندان، محرومیت از دانشگاه و فشارهای اقتصادی گسترده، تصویری روشن از وضعیت موجود ارائه می‌دهد.
برای بسیاری از مدافعان حقوق بشر، مسئله اصلی دیگر تنها حمایت از یک جامعه دینی نیست؛ بلکه دفاع از اصل برابری شهروندان در برابر قانون و حق برخورداری همه انسان‌ها از آموزش، کار، امنیت و کرامت انسانی است.
صدرا مجیب یزدانی
